Vương bất lưu hành – Vị thuốc quý


Vương bất lưu hành là quả của một loài cây Xộp Vaccaria segetalis (Neck) Garcke, dùng làm thuốc được ghi đầu tiên trong sách Bản kinh. Ở nước ta có loại cây Xộp cũng gọi là Xộp xộp, Trâu cổ, Bị lệ, Vẩy ốc có tên khoa học là Ficus pumila L. thuộc họ Dâu tằm (Moraceae). Cây Xộp Việt nam mọc hoang khắp vùng đồng bằng và miền núi. Do tên khoa học có khác nhau nên cần nghiên cứu thêm. Trong tài liệu này chủ yếu giới thiệu quả của cây Vaccaria segetalis (Neck) Garcke.

Vương bất lưu hành

 

Tính vị qui kinh:
Theo Đông y, quả có vị ngọt, tính mát, có tác dụng tráng dương, cố tinh, lợi thấp, thông sữa. Thân và rễ vị hơi đắng, tính bình, có tác dụng khu phong, hoạt huyết, giải độc. Lá có vị hơi chua chát, tính mát, có tác dụng tiêu thũng giải độc.
  • Sách Bản kinh: ” vị khổ bình”.
  • Sách Danh y biệt lục; ” ngọt bình không độc”.
  • Sách Bản thảo canh độc: “đắng cay, bình”.
  • Sách Bản thảo cương mục: ” dương minh, xung nhâm”.
  • Sách Lôi công bào chế dược tính giải: “nhập 2 kinh tâm can”.
Thành phần chủ yếu:
Vacsegoside, gypsogenin, glucironic acid, glucose, arabinose, xylose, fucose, rhamnose, Isosaponarin, saponaretin, vitexin.
Tác dụng dược lý:
A.Theo Y học cổ truyền:
Hoạt huyết thông kinh, làm tăng sữa. Chủ trị chứng đau kinh, kinh bế, áp xe vú (nhũ ung) không có sữa hoặc ít sữa.
Trích đoạn Y văn cổ:
  • Sách Bản kinh: “chú kim sang, chỉ huyết, trục thống, trừ phong tý nội hàn”.
  • Sách Nhật hoa tử bản thảo: ” trị phát bối, du phong, phong chẩn, đàn bà rối loạn kinh nguyệt và sinh khó”.
  • Sách Bản thảo cương mục: ” Vương bất lưu hành đi vào phần huyết là thuốc của kinh dương minh và 2 mạch xung nhâm, tục có câu: ” Xuyên sơn giáp, Vương bất lưu hành phụ nhân uống sữa chảy nhiều, lợi tiểu tiện”.
B.Kết quả nghiên cứu dược lý hiện đại:
Thực nghiệm trên súc vật chứng minh: Nước sắc của Vương bất lưu hành bỏ kali có tác dụng hưng phấn cổ tử cung rõ rệt, cồn ngâm kiệt tác dụng còn rõ mạnh. Thuốc còn có tác dụng ức chế sự phát triển của ung thư phổi”.
Ứng dụng lâm sàng:
1.Dùng làm thuốc bổ trị đau xương, nhức mình mẩy:
  • Cao quả Trâu cổ: Quả Trâu cổ thái nhỏ nấu với nước bỏ bã cô đặc thành cao, ngày uống 5 – 10g, trị các chứng đau xương ở người già, còn có tác dụng điều kinh giúp tiêu hóa.
2.Trị di tinh liệt dương:
Vương bất lưu hành (quả trâu cổ) được dùng làm thuốc bổ, chữa di tinh, liệt dương, đau lưng, lỵ lâu ngày, kinh nguyệt không đều, viêm tinh hoàn, phong thấp, ung thũng, thoát giang (lòi dom), tắc tia sữa và đái ra dưỡng chấp. Thân và rễ dùng chữa phong thấp tê mỏi, sang độc ung nhọt. Lá chữa viêm khớp xương, nhức mỏi chân tay, đòn ngã tổn thương, mụn nhọt, đinh sang ngứa lở. Quả Trâu cổ có tính “hành huyết” rất mạnh, thúc đẩy sự vận hành máu giúp mấu dồn về dương vật nhiều hơn, làm dương vật cương cứng tốt hơn, kéo dài thời gian quan hệ. Trâu cổ có tác dụng bổ khí huyết nên nhiều người dùng thay vị hoàng kỳ trong một số đơn thuốc.
Rượu bổ chữa di tinh liệt dương: cành và lá, quả non phơi khô 100g, đậu đen 50g. Xay thô 2 thứ và ngâm trong 250ml rượu trắng, ngâm 10 ngày, ngày uống 10 – 30ml.
Thuốc sắc: vương bất lưu hành (quả trâu cổ) 12g, dây sàn sạt 12g. Sắc uống. Chữa di tinh liệt dương.
Cao quả trâu cổ: quả chín thái nhỏ, nấu với nước, lọc bỏ bã, cô thành cao. Ngày uống 5 – 10g. Dùng chữa đau xương, đau người ở người già, làm thuốc bổ, điều kinh, giúp tiêu hóa.
Chữa thấp khớp mạn tính: cành lá trâu cổ 20g, rễ cỏ xước 20g, phục linh 20g, rễ tầm xuân 20g, dây rung rúc 12g, thiên niên kiện 10g, rễ gấc 10g, lá lốt 10g, dây đau xương 10g, tang chi 10g. Sắc 2 lần, lấy khoảng 400ml, sau cô lại cho thật đặc. Hòa với rượu chia uống 3 lần trong ngày.
Thanh nhiệt, giải khát: lấy quả chín, rửa sạch, giã nát hay xay nghiền bằng máy, cho vào túi vải, ép lấy nước. Nước để yên sẽ đông lại như thạch; thái dạng sợi, cho thêm đường, nước đá và hương liệu.
Thuốc đắp: quả trâu cổ 40g, bồ công anh 15g, lá mua 15g. Sắc uống. Chữa tắc tia sữa, sưng vú, ít sữa. Kết hợp dùng: lấy lá bồ công anh giã nhỏ, cho ít dấm, chưng nóng chườm hay đắp ngoài.
3.Dùng làm thuốc dục sản:
Tác giả Phương Vân Hà dùng Vương bất lưu hành và Cấp tính tử liều cao sắc nước uống dùng cho 4 ca đều thành công. Chú ý cho thuốc có theo dõi, sanh được là ngưng ngay thuốc để tránh tử cung co bóp quá nhiều ảnh hưởng về sau (Học báo Trung y học viện An huy 1986,5(3):33).
4.Trị sỏi tiết niệu:
Trung Học Năng dùng bài Nhị tử hóa ứ bài Thạch thang ( Vương bất lưu hành, Cấp tính tử, Xuyên ngưu tất, Chỉ xác, Sinh Kê nội kim, Thạch vỹ, Biển súc) trị 95 ca sỏi tiết niệu ( Sỏi thận 32 ca, sỏi đa phát 10 ca, sỏi niệu quản phần trên 19 ca, phần giữa 12 ca, phần dưới 21 ca, sỏi bàng quang 1 ca. Chụp kiểm tra 122 ca, trong đó sỏi đường kính trên 0,6cm 34 hòn, trên 1cm 10 hòn. Trị hết 65 ca, có kết quả 19 ca, tỷ lệ có kết quả 88,4%, không kết quả 11 ca. Trong 65 ca khỏi, bình quân uống thuốc 89 thang, hòn sỏi tống ra to nhất là 2,0 x 1,0 cm. Tác giả có nhận xét là dùng thuốc hóa ứ đối với sỏi là có lợi. Trong bài Vương bất lưu hành, Xuyên Ngưu tất có tác dụng điều chỉnh pH của nước tiểu ở mức 6,5 – 7,0, có thể làm mòn và tan sỏi ( Tạp chí Trung y 1986,27(11):36). Theo kinh nghiệm, trị sỏi kết hợp với Kim tiền thảo.
Ngoài ra, theo cac tài liệu cổ và kinh nghiệm của nhân dân, quả Xộp là một vị thuốc bổ chữa được di tinh, liệt dương, đau lưng, lî lâu ngày, lòi dom, tắc tia sữa. Vương bất lưu hành có thể làm mức ăn được.
5.Trị kinh ít, kinh bế, đau kinh: thường phối hợp với Đương qui, Hương phụ, Hồng hoa, Xuyên khung.
6.Trường hợp dùng thuốc trị tắc tia sữa, sữa ít: thường phối hợp với Xuyên sơn giáp như bài Dũng tuyền tán ( Vệ sinh bảo giám tập 18) có Vương bất lưu hành, Bào sơn giáp, Long cốt, Cù mạch, Mạch môn.
  • Nếu do sau sanh khí huyết hư mà ít sữa dùng thêm Hoàng kỳ, Đương qui.
  • Nếu do tắt sữa phát triển thành áp xe vú, sưng đau dùng thêm thuốc tiêu viêm như Bồ công anh, Liên kiều, Hạ khô thảo, Qua lâu, thanh nhiệt giải độc.
  • Trị viêm tuyến tiền liệt kết hợp Hồng hoa, Đơn sâm, Trạch lan, Bại tương thảo.
Liều dùng và chú ý:
  • Dùng uống, cho vào thuốc thang: 6 – 10g.
  • Thận trọng đối với phụ nữ có thai.
Like và Share nếu nội dung hữu ích!

Ý kiến bạn đọc

Bình luận

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Lan tai cáo – Cây thuốc tốt

Thăng ma – vị thuốc trị đau răng

Vị thuốc quý

Sói rừng – kháng khuẩn tiêu viêm