Chuyện chưa kể về Ngự y chữa bệnh cho Vua Tự Đức

Trong kinh thành Huế thời xưa, việc chữa bệnh cho Vua và Hoàng tộc, quan đại thần trong triều đều do Thái Y Viện đảm nhận. Những người chữa bệnh cho Vua được gọi là Ngự y. Trải qua các thời kỳ đều có những Ngự y nổi tiếng, được Vua trọng thưởng như: năm Minh Mạng thứ 19 (1838) Y chánh Thái Y Viện là Đặng Văn Giảng, Trần Duy Huân… Năm Thiệu Trị thứ 3 (1843) là Y chánh Hoàng Đức Hạ, Y phó Nguyễn Văn Đường… Thời Tự Đức chọn Nguyễn Tất Cát, Lê Quang, Nguyễn Địch…

Cảnh thăm mạch dưới thời Nguyễn ở Huế

Có thể bạn quan tâm: Ngày xưa Ngự y chữa bệnh thoái hoá khớp cho Vua như thế nào?

Một trong những Ngự y điều trị cho nhiều đời Vua được các Vua trọng dụng đó là Nguyễn Địch. Ông từng được được mời vào cung làm quan ngự y dưới thời Tự Đức, giữ chức Phó chính ngự y và Trưởng viện Thái y bổ làm Hàn lâm cung phụng. Nguyễn Địch là một Danh y nổi tiếng được mời vào làm quan Ngự y dưới thời Tự Đức, Phúc Kiến, Hàm Nghi. Cùng thời và cùng hoàn cảnh với ông có nhiều quan trong Thái Y Viện cũng xuất thân là thầy thuốc trong dân gian, mỗi khi triều định cần lương y thì ra lệnh cho các địa phương tiến cử thầy thuốc giỏi. Trong đó có thể kể đến Nguyễn Quang Lượng (1777 – 1847) ở Hà Tây từng được mời vào chẩn mạch cho Gia Long năm 1819 sau khi Ngự y trong Thái y viện chữa trị cho vua mà không khỏi.

Nhìn chung cũng như các thời trước, các thầy thuốc, lương y thời Nguyễn chủ yếu được đào tạo theo truyền thống gia đình, từ cha sang con, từ thế hệ này qua thế hệ khác. Mỗi gia đình, dòng họ lại có những bí quyết chữa bệnh riêng, không công bố ra ngoài nên đây có thể coi là những bài thuốc gia truyền và bí truyền. Bản thân Nguyễn Địch cũng vậy, xuất thân trong gia đình có truyền thống làm nghề y, bản thân ông đã được tiếp xúc với y thuật từ nhỏ. Vốn tính ham học hỏi và thông minh nên khi lớn lên tiếng tăm của ông đã nổi danh khắp vùng và được tiến cử vào Cung dưới thời vua Tự Đức.

Ngự y Nguyễn Địch nổi tiếng với nhiều bài thuốc, phương pháp chữa bệnh hiệu nghiệm được Vua trọng dụng ngoài ra ông còn viết sách. Trong đó nổi tiếng là bài thuốc Quy tỳ thang (còn được biết đến với tên gọi Minh Mạng thang) và các tập sách Mạch học y lý, Bản thảo yếu lục, Vân Khê y lý yếu lục (1885).

Một bản tấu việc dâng thuốc cho vua Minh Mạng được ghi lại trong châu bản

Quy tỳ thang là bài thuốc gốc của Minh Mạng Thang được dâng lên Vua Minh Mạng mà người gia giảm không ai khác chính là Ngự y Nguyễn Địch. Theo tài liệu châu bản được lưu trữ tại Trung tâm lưu trữ quốc gia 1 (Hà Nội) có đề cập đến việc Thái Y Viện triều Nguyễn kê đơn cho Vua Minh Mạng dùng, đề ngày 26 tháng 12 năm Minh Mạng thứ 10 (1829) với thang Quy tỳ hoàn gia giảm. Toa thuốc được các lương y nghiên cứu, phân tích và nhận thấy sử dụng trên từ Quy tỳ thang của sách Tế sinh phương (1253), của Nghiêm Dụng Hòa, đời Tống (Trung Quốc), được quan ngự y triều Nguyễn gia giảm cho phù hợp với tình trạng sức khỏe của nhà Vua.

Trong tập Vân Khê yếu lục, một quyển sách y học bằng chữ Hán, do Thái y viện triều Nguyễn xuất bản vào năm Hàm Nghi thứ nhất (1884) của tác giả là Danh y Nguyễn Địch, làm quan ngự y dưới thời Tự Đức đến thời Hàm Nghi, được nhà nghiên cứu Phạm Đức Thành Dũng, cán bộ Phòng Nghiên cứu của Trung tâm bảo tồn di tích cố đô Huế dịch nghĩa, đã ghi chép công dụng chữa trị liệt dương của thang Quy tỳ hoàn gia giảm.

Trong cuốn sách đó, Nguyễn Địch đã phân tích nguyên lý âm dương điều hòa trong việc chữa trị các bệnh vô sinh đối với nam giới như sau: “Trong phép cầu tin thành thai, người nam cần phải chú tâm điều dưỡng khiến tinh lực mạnh mẽ, phải biết giới hạn thất tình chớ để rối loạn chân khí. Cần có tâm ý yên tĩnh, tinh thần sảng khoái. Nếu không như vậy, phải thu nhiếp khí lực giữ vững tụ tại đan điền, đợi người nữ đến. Sau đó, trăm thứ mạch lạc của ta cùng chảy đến tự nhiên có con, không phải hồ nghi gì”.

Ngự y Nguyễn Địch còn phân tích thêm: “Dương đạo là chỗ hội tụ của tông cân, chỗ hun đúc của nguyên dương. Các đường kinh mạch Túc thái âm, Túc dương minh, Túc quyết âm, Túc thiếu âm cùng 3 mạch Xung, Nhâm, Đóc cùng giao hòa. Các phần cân đều kết tụ ở âm khí, trong đó có tướng hỏa nương náu. Người mạnh mẽ thì tướng hỏa sung mãn. Do vậy, hỏa ở tam tiêu, trong ngoài, trên dưới đều thuận mà theo. Huyền phủ của trăm thể đều mở ra, tinh được sinh ra đều theo âm khí mà chảy thư sướng. Há chẳng dừng ở chỗ tàng tinh của thận thôi sao?”…

Từ những phân tích trên, ông đã ghi chép lại 3 trường hợp mắc chứng dương nuy (liệt dương) mà ông đã áp dụng Quy tỳ thang gia giảm chữa trị thành công. Người thứ nhất, mới vừa kết hôn, hoảng sợ quá độ dẫn đến chứng dương nuy, trường hợp này ông đã dùng Quy tỳ thang gia giảm, chữa một tể mà khỏi. Người thứ hai vừa mới nhập phòng, do hoảng sợ mà mỗi lần giao hợp thì có cương lên nhưng vô lực, không hưng phấn được. Khám bệnh thì thấy mạch hữu xích nhược, bộ tả thốn quay liệng như bánh xe luân chuyển gọi là mạch hồng, tức bị chứng giao cấu thụ kinh, thương tổn ở thận.

Với trường hợp này ông đã dùng Ký tế đan, tẩm với rượu dùng hằng ngày, chỉ một tể mà khỏi. Người này vui mừng mà gọi loại rượu này là Hùng kiện tửu. Lại có trường hợp là lính đánh trận, bị bắt làm tù binh, sau đó trốn thoát về được nhưng dần mắc chứng dương nuy, tinh dịch lạnh. Khám bệnh thì thấy bộ hữu xích nhược quá mức. Nguyên nhân do dầm nước nhiễm lạnh dẫn đến thương tổn phần dương.Với trường hợp này, ông đã dùng thang Thạc quẻ tân chế gia để điều trị và khỏi bệnh. Trong cả 3 thang này, thành phần của thuốc chủ yếu vẫn dựa trên Quy tỳ thang, nhưng được gia giảm cho từng trường hợp khác nhau.

Bên cạnh bài thuốc Quy tỳ thang nổi tiếng nói trên, không mấy người biết rằng, Nguyễn Địch còn nổi tiếng với bài thuốc chữa thoái hoá khớp, bồi bổ thận khí cho các đời Vua triều Nguyễn từng được Vua rất trọng dụng. Bài thuốc được ghi chép lại trong Châu bản truyền Nguyễn và thật may mắn là bài thuốc còn được lưu giữ đến ngày nay với tên gọi Nhất Nam Cốt Vương Thang.

Bài thuốc dâng lên Vua được ghi lại trong Châu bản của ngự y Thái Y Viện triều Nguyễn

Một đơn vị đã dành nhiều tâm huyết sưu tầm các bài thuốc, phục dựng Thái Y Viện triều Nguyễn đó chính là Nhất Nam Y Viện. Nhất Nam Y Viện là nơi khám chữa bệnh, chăm sóc sức khoẻ bằng các bài thuốc gia giảm theo công thức các bài thuốc của Ngự y Thái Y Viện. Một trong những bài thuốc được Nhất Nam Y Viện phục dựng thành công từ bài thuốc gốc chữa thoái hoá khớp của Ngự y Nguyễn Địch đó chính là bài thuốc Nhất Nam Cốt Vương Thang.

Nhất Nam Cốt Vương Thang là sự chắt lọc những tinh tuý từ bài thuốc chữa bệnh xương khớp, thoái hoá khớp của Thái Y Viện dùng cho các đời Vua triều Nguyễn. Thành phần bài thuốc với gần 30 loại dược liệu quý hiếm được kết hợp trong công thức đặc biệt.

Một số thành phần chính bao gồm:

Xuyên ô, Hải phong đằng, Hầu vĩ tóc, Mã tiền, Xuyên khung, Thục địa, Hoàng kỳ, Đẳng sâm, Cẩu tích, Tục đoạn, Đỗ trọng, Ba kích, Khương hoạt, Độc hoạt, mộc qua, Tần giao, Phòng phong, Ngưu tất, Thiên niên kiện…

Nguyễn Địch, tên thụy là Đoan Thuận, hiệu Khải Chi, người làng Vân Canh (nay thuộc xã Vân Canh, huyện Hoài Đức, Hà Nội) được mời vào cung làm quan ngự y dưới thời Tự Đức, giữ chức Phó chính ngự y và Trưởng viện Thái y bổ làm Hàn lâm cung phụng. Nhưng ông viện cớ mẹ già ngoài 80 tuổi, phải về quê, được vua Tự Đức khen là người có hiếu, thưởng 5 lạng bạc, sai lính đưa về quê phụng dưỡng mẹ già xong phải quay lại kinh ngay. Đến tháng 5 năm Quý Mùi, vua Tự Đức lại triệu ông vào kinh, không lâu sau ông lại xin về. Đến năm Giáp Thân niên hiệu Kiến Phúc, ông lại được triệu vào kinh bổ chức Hàn lâm viện biên tu, sung vào Thái y viện, bổ làm Phó ngự y quan phòng, quyền giữ chức Thái y viện quan phòng. Đến năm Hàm Nghi thứ 2 (1885), ông lại cáo bệnh về quê, mở trường dạy nghề y và biên soạn các bộ sách: Mạch học y lý, Tự dục phụ nhân và Vân Khê bản thảo. Riêng tập Vân Khê yếu lục được Thái y viện quan phòng xuất bản năm Hàm Nghi thứ nhất (1884).

Xem thêm: Ngự y Nguyễn Địch và bài thuốc chữa thoái hoá khớp cho các đời Vua triều Nguyễn

Hà Trang

Like và Chia sẻ để lưu thông tin hữu ích này

Ý kiến bạn đọc

Bình luận

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Thuốc chữa bệnh viêm xoang hiệu quả nhất

Lương Y Nhân dân Trần Kim Thu – Bí truyền bài thuốc trị nám tàn...

Lương y Lê Văn Hải – “Thần y chữa bệnh viêm xoang viêm mũi”

Kỳ nhân trị bệnh trĩ xứ Đông